sábado, 23 de febreiro de 2019

Un "novo" río Sar e as súas implicacións

A investigación da toponimia semella por veces un puzzle no que, ao encaixares unha peza, de súpeto xorde o encaixe para outras moitas. Neste caso, ocorre cos topónimos Sar e Serantes, tal como veremos.

UN NOVO SAR
Aínda que sexa ben coñecido o río Sar, afluente do Ulla, xa citado por Pomponio Mela no século I, é moito menos o río Sar que desemboca en Esteiro (situado entre Loiba e Mañón), que hoxe en día é xeralmente chamado "río de Esteiro". A antiguidade do topónimo confírmanola o  pequeno afluente que ten, o"Sarela", co antigo diminutivo -ela, que era usado para os afluentes ou á parte alta dos ríos (así, o Sar de Santiago ten igualmente un afluente Sarela, e máis preto, o Sor, ten o Sorela, o Tambre o Tamarela, ou con outro sufixo, o Ulla ten o Ulloa).

RELACIÓN CO LUGAR DE SERANTES
Por outro lado, no veciño concello do Vicedo, non moi lonxe dese río está situada o lugar de "Serantes", un dos múltiplos nomes de poboación chamados Serantes. É coñecido que a terminación -antes figura en topónimos de orixe prerromana, e que varios autores afirman que estes nomes terían  relación con nomes étnicos . O interés deste lugar de "Serantes" reside no feito de estar situado na faldra da montaña, lonxe de ríos e regatos, co cal tería pouco sentido que se refirise a un inexistente río ou regato que pasase por alí, nin tampouco que teña un significado xenérico de "habitantes dos ríos, da ribeira".  Pola contra, unha vez coñecida a súa proximidade ao dito río Sar, podemos ben pensar que se refiría a "oriúndos do val do río Sar que discorre entre Loiga e Mogor (Mañón). Xa que logo, os habitantes iniciais  terían chegado ao actual Serantes hai máis de 2000 anos e provirían do val do mencionado Sar.

Nesta liña, coido plausible xeneralizar que os topónimos Barbantes referiría a "oriúndos do  val do río Barba" e, no caso de Ourantes,  "oriúndos do val do Ouro. Outro tanto ocorrería para Arantes, Barrantes, Cervantes, Cesantes.

Non sabemos se o "Serantes" existente na parroquia de Veiga (Ortigueira) referiría tamén a oriúndos deste río ou a outro distinto. Para o caso doutros moitos Serantes, sen dúbida referirían a outros ríos con ese nome, non este de Mogor.

Finalmente, se "Serantes" vén de "Sar", por que non se chama "Sarantes" ? A resposta é que si:  a forma medieval maioritaria dos actuais "Serantes" da xeografía galega era efectivamente "Sarantes".

RAÍZ ETIMOLÓXICA
É comunmente aceptado que o hidrónimo "Sar" ten a orixe na raíz indoeuropea *ser- 'movimento, fluxo',  posiblemente pertencente á hidronimia paleoeuropea.
Desembocadura do río Sar, no estremo leste da praia de Esteiro
O nome Serantes derivaría de *ser-anti 'fluínte, corrente'. Esta orixe élle atribuída por varios autores, habendo incluso un estudo de G. Hermo, no cal aborda a análise etimolóxica dos topónimos de base Sarand- e Serant- (Serantellos, Serantes). Cf. aquí.
Tamén Boullón Agrelo interpreta Serantes como 'habitantes do río, da ribeira ou da lagoa', e "Sar" derívao non do paleoeuropeo senón da base celta *sar- 'auga' -- cf. A. Boullón, 1999. "Antroponimia medieval galega (ss. VII-XII)"

Fose paleoueuropeo ou celta, a interpretación de Serantes é igualmente como nome étnico. De feito,  xa está atestado desde tempos romanos:  Leite de Vasconcellos (1931)  falou da lápida de Trás-os-Montes, na antiga Gallaecia, coa inscrición  TRIDIAE MODESTI F. SEURRA TRANSM(INIENSE) 'C' SERANTE. Dado que o "C" invertido é interpretado cun significado  de "castro, poboación", a dita lápida estaría mencionando, xa que logo, un "Castro Serante", reforzando esta idea de nome étnico.

AGRADECEMENTO
Aproveito esta oportunidade para lle agradecer ao amigo Martín Caínzos pola información da existencia deste hidrónimo Sar, e así dar pé ao encaixe destas pezas.

domingo, 10 de febreiro de 2019

O Gregorio e mais A Gorgoria


Atopamos o topónimo "A Gorgoria" en San Román (O Vicedo) e mais en
 Foz. Hai cadanseu "O Gregorio", na Insua (Ortigueira), nas Somozas e en Riós. Todos os anteriores poderíamos interpretalos como referencias a antigos propietarios de dito nome e, sen atestamento histórico que probe o contrario, é imposible de rexeitar tal interpretación.
Porén, semellan ter unha frecuencia excesivamente alta tantos Gregorio e Gorgoria".

Por outra banda, é interesante reparamos na existencia dunha ducia de "A Gorga", así como "As Gorgas", e os correspondentes diminutivos "A Gorguiña" e "A Gorgua". Tamén atopamos formas abundanciais en "A Gorgosa" e "O Gorgal", coas variantes "O Guergal" en Verea e o diminutivo "O Guerguillón do Coto" (Lobios), e outros como "A Rega do Gorgullón" (Cangas).

Logo, que é gorga? os dicionarios de galego referen por "gorga" o nome de varias plantas, entre elas a tamén chamada "barbas de raposo", polo que poderíamos relacionar gorga e gorgal con ditas planta. Pero de aí non derivaría "gorgoria".
Felizmente, Sarmiento deunos unha pista no século XVIII co rexistro da acepción "gorgo" como  hidrónimo ("... es gorgo en gallego un remanso de agua, sitio propio para que a él vayan a desovar las salmonas").
Esta acepción recollida por Sarmiento parece guiarnos por bon camiño interpretativo se asociamos "Gorgoira" cos hidrónimos rematados en -oira, tales como "Viloira", "Fontoira" e certamente "As Oiras" (Alfoz). En efecto, E. Bascuas analizou este topónimo dentro da serie de hidrónimos derivados da raíz *awer- 'fluír', relativa a correntes de auga (cf. pp. 178-179 de E. Bascuas "Novos estudos de hidronimia paleoeuropea galega", 2014). Esta é tamén a orixe de topónimos similares como o río Ouro, antigamente documentado como Aurio (cf. pp. 476 e 477 de E. Bascuas, 2001. "Mondoñedo y Valoría", in "Estudios Mindonienses". Num. 17).

Volvendo ao tema "gorg-" que atopamos nos mencionados topónimos, estaría relacionado cos apelativos do latín tardío gurga 'pantano' e gurgulione 'borbollón' O apelativo "gorgollón" está rexistrado nos dicionarios galegos como 'chorro de auga que brota con forza e ruído, chapuzón'. Proviría do tema paleoeuropeo *gur-g-, do cal tamén deriva "gorgullo", "gorga", etc, tema formado a partir da raíz indoeuropea *gwer- "tragar" (cf. p. 326-341, E. Bascuas, "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega")
Hai outro dato importante que reforza a anterior interpretación de "gorg-": sendo ben coñecida a oscilación entre as vogais o/a na hidronimia paleoeuropea, poderíamos esperar tamén a existencia de "garga". En efecto: atopamos máis dunha ducia de topónimos "A Garga" en Galiza, moitos deles claros hidrónimos como "Ponte da Garga", Rego da Garga ou Muíño da Garga. Igualmente relacionado é o hidrónimo "Fonte do Gargalón", presente en tres lugares da provincia de Ourense, así como "A Cavaxe do Gargalón", que semella un tautónimo e designa unha valgada. O apelativo galego "gargalo" 'pescozo' tería a mesma orixe, así como "garguelo" 'terreo máis ben de rocha descuberta e en pendente'. E mesmo o apelativo hispano "garganta", que Corominas postula como de orixe onomatopeica, mais que Bascuas inclúe, certamente, neste conxunto (cf. p. 330 do mesmo libro), indicando a orixe no indoeuropeo *gwrg-nt- que Pokorny asigna para o antigo irlandés bragae 'pescozo'.

En resumo do anterior, o topónimo Gorgoira sería un composto do antedito tema hidronímico gorg-/garg- co tamén comentado tema hidronímico "oira".
Entre outros topónimos relacionados atopamos "O Gargacido" (Cariño"), outra variante de abundancial de "garga", e igualmente os topónimos Gargallón e Gargalán. Tamén atopamos múltiplas A Gurgulla, Fonte Gurgullón, Os Gurgullos, simplemente variantes na escrita.

Por outra banda, deixamos de lado a planta "gorga" (herba do raposo), pero tamén tería a mesma orixe etimolóxica, tal como explica Bascuas (cf. p. 336 do mesmo libro). Igualmente o apelativo "gorgón" 'salmón pequeno', ten a mesma orixe e supoñemos que orixinada pola presenza deste peixe nas fervenzas, bulindo con elas. Moitos outros do léxico común como "gorgorexar/gorgolexar" teñen igual orixe.

Para finalizar, é interesante reparar na evolución lingüística que relaciona 
--------
Nota 0: sendo de orixe paleouropea, a súa extensión vai moito alén da xeografía galega, así atopamos por exemplo un río Gorgos en Alacante.

Nota 1: Cremos que os topónimos "A Gorxa", "A Gorxiña", "O Gorxal" derivarían directamente do apelativo "gorxa" que, en última instancia, deriva do latín gurges 'remuíño', e este á súa vez tamén da mesma raíz indoeuropea *gwer-. Porén, non terían orixe paleoeuropea.


Nota 2: o tema gorg-, podería así mesmo ter orixe na base *borb- ’fonte, manancial’, dun indoeuropeo*bher- ’borbo­tar, ferver’ (anglosaxón beorma, latín fermentum ’formento, levadura’). A evolución *borb >gorg non sería estraña, así atopámola en vulpe> golpe. En calquera caso, esta orixe non invalida ningunha das interpretacións indicadas.


Nota 3: o topónimo Górgola tamén semella relacionado, talvez de gorgola>górgola, sendo gorgola o diminutivo de gorga, que neste caso tería mantido o -l- intervogal.