sábado, 23 de febreiro de 2019

Un "novo" río Sar e as súas implicacións

A investigación da toponimia semella por veces un puzzle no que, ao encaixares unha peza, de súpeto xorde o encaixe para outras moitas. Neste caso, ocorre cos topónimos Sar e Serantes, tal como veremos.

UN NOVO SAR
Aínda que sexa ben coñecido o río Sar, afluente do Ulla, xa citado por Pomponio Mela no século I, é moito menos o río Sar que desemboca en Esteiro (situado entre Loiba e Mañón), que hoxe en día é xeralmente chamado "río de Esteiro". A antiguidade do topónimo confírmanola o  pequeno afluente que ten, o"Sarela", co antigo diminutivo -ela, que era usado para os afluentes ou á parte alta dos ríos (así, o Sar de Santiago ten igualmente un afluente Sarela, e máis preto, o Sor, ten o Sorela, o Tambre o Tamarela, ou con outro sufixo, o Ulla ten o Ulloa).

RELACIÓN CO LUGAR DE SERANTES
Por outro lado, no veciño concello do Vicedo, non moi lonxe dese río está situada o lugar de "Serantes", un dos múltiplos nomes de poboación chamados Serantes. É coñecido que a terminación -antes figura en topónimos de orixe prerromana, e que varios autores afirman que estes nomes terían  relación con nomes étnicos . O interés deste lugar de "Serantes" reside no feito de estar situado na faldra da montaña, lonxe de ríos e regatos, co cal tería pouco sentido que se refirise a un inexistente río ou regato que pasase por alí, nin tampouco que teña un significado xenérico de "habitantes dos ríos, da ribeira".  Pola contra, unha vez coñecida a súa proximidade ao dito río Sar, podemos ben pensar que se refiría a "oriúndos do val do río Sar que discorre entre Loiga e Mogor (Mañón). Xa que logo, os habitantes iniciais  terían chegado ao actual Serantes hai máis de 2000 anos e provirían do val do mencionado Sar.

Nesta liña, coido plausible xeneralizar que os topónimos Barbantes referiría a "oriúndos do  val do río Barba" e, no caso de Ourantes,  "oriúndos do val do Ouro. Outro tanto ocorrería para Arantes, Barrantes, Cervantes, Cesantes.

Non sabemos se o "Serantes" existente na parroquia de Veiga (Ortigueira) referiría tamén a oriúndos deste río ou a outro distinto. Para o caso doutros moitos Serantes, sen dúbida referirían a outros ríos con ese nome, non este de Mogor.

Finalmente, se "Serantes" vén de "Sar", por que non se chama "Sarantes" ? A resposta é que si:  a forma medieval maioritaria dos actuais "Serantes" da xeografía galega era efectivamente "Sarantes".

RAÍZ ETIMOLÓXICA
É comunmente aceptado que o hidrónimo "Sar" ten a orixe na raíz indoeuropea *ser- 'movimento, fluxo',  posiblemente pertencente á hidronimia paleoeuropea.
Desembocadura do río Sar, no estremo leste da praia de Esteiro
O nome Serantes derivaría de *ser-anti 'fluínte, corrente'. Esta orixe élle atribuída por varios autores, habendo incluso un estudo de G. Hermo, no cal aborda a análise etimolóxica dos topónimos de base Sarand- e Serant- (Serantellos, Serantes). Cf. aquí.
Tamén Boullón Agrelo interpreta Serantes como 'habitantes do río, da ribeira ou da lagoa', e "Sar" derívao non do paleoeuropeo senón da base celta *sar- 'auga' -- cf. A. Boullón, 1999. "Antroponimia medieval galega (ss. VII-XII)"

Fose paleoueuropeo ou celta, a interpretación de Serantes é igualmente como nome étnico. De feito,  xa está atestado desde tempos romanos:  Leite de Vasconcellos (1931)  falou da lápida de Trás-os-Montes, na antiga Gallaecia, coa inscrición  TRIDIAE MODESTI F. SEURRA TRANSM(INIENSE) 'C' SERANTE. Dado que o "C" invertido é interpretado cun significado  de "castro, poboación", a dita lápida estaría mencionando, xa que logo, un "Castro Serante", reforzando esta idea de nome étnico.

AGRADECEMENTO
Aproveito esta oportunidade para lle agradecer ao amigo Martín Caínzos pola información da existencia deste hidrónimo Sar, e así dar pé ao encaixe destas pezas.

domingo, 10 de febreiro de 2019

O Gregorio e mais A Gorgoria


Atopamos o topónimo "A Gorgoria" en San Román (O Vicedo) e mais en
 Foz. Hai cadanseu "O Gregorio", na Insua (Ortigueira), nas Somozas e en Riós. Todos os anteriores poderíamos interpretalos como referencias a antigos propietarios de dito nome e, sen atestamento histórico que probe o contrario, é imposible de rexeitar tal interpretación.
Porén, semellan ter unha frecuencia excesivamente alta tantos Gregorio e Gorgoria".

Por outra banda, é interesante reparamos na existencia dunha ducia de "A Gorga", así como "As Gorgas", e os correspondentes diminutivos "A Gorguiña" e "A Gorgua". Tamén atopamos formas abundanciais en "A Gorgosa" e "O Gorgal", coas variantes "O Guergal" en Verea e o diminutivo "O Guerguillón do Coto" (Lobios), e outros como "A Rega do Gorgullón" (Cangas).

Logo, que é gorga? os dicionarios de galego referen por "gorga" o nome de varias plantas, entre elas a tamén chamada "barbas de raposo", polo que poderíamos relacionar gorga e gorgal con ditas planta. Pero de aí non derivaría "gorgoria".
Felizmente, Sarmiento deunos unha pista no século XVIII co rexistro da acepción "gorgo" como  hidrónimo ("... es gorgo en gallego un remanso de agua, sitio propio para que a él vayan a desovar las salmonas").
Esta acepción recollida por Sarmiento parece guiarnos por bon camiño interpretativo se asociamos "Gorgoira" cos hidrónimos rematados en -oira, tales como "Viloira", "Fontoira" e certamente "As Oiras" (Alfoz). En efecto, E. Bascuas analizou este topónimo dentro da serie de hidrónimos derivados da raíz *awer- 'fluír', relativa a correntes de auga (cf. pp. 178-179 de E. Bascuas "Novos estudos de hidronimia paleoeuropea galega", 2014). Esta é tamén a orixe de topónimos similares como o río Ouro, antigamente documentado como Aurio (cf. pp. 476 e 477 de E. Bascuas, 2001. "Mondoñedo y Valoría", in "Estudios Mindonienses". Num. 17).

Volvendo ao tema "gorg-" que atopamos nos mencionados topónimos, estaría relacionado cos apelativos do latín tardío gurga 'pantano' e gurgulione 'borbollón' O apelativo "gorgollón" está rexistrado nos dicionarios galegos como 'chorro de auga que brota con forza e ruído, chapuzón'. Proviría do tema paleoeuropeo *gur-g-, do cal tamén deriva "gorgullo", "gorga", etc, tema formado a partir da raíz indoeuropea *gwer- "tragar" (cf. p. 326-341, E. Bascuas, "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega")
Hai outro dato importante que reforza a anterior interpretación de "gorg-": sendo ben coñecida a oscilación entre as vogais o/a na hidronimia paleoeuropea, poderíamos esperar tamén a existencia de "garga". En efecto: atopamos máis dunha ducia de topónimos "A Garga" en Galiza, moitos deles claros hidrónimos como "Ponte da Garga", Rego da Garga ou Muíño da Garga. Igualmente relacionado é o hidrónimo "Fonte do Gargalón", presente en tres lugares da provincia de Ourense, así como "A Cavaxe do Gargalón", que semella un tautónimo e designa unha valgada. O apelativo galego "gargalo" 'pescozo' tería a mesma orixe, así como "garguelo" 'terreo máis ben de rocha descuberta e en pendente'. E mesmo o apelativo hispano "garganta", que Corominas postula como de orixe onomatopeica, mais que Bascuas inclúe, certamente, neste conxunto (cf. p. 330 do mesmo libro), indicando a orixe no indoeuropeo *gwrg-nt- que Pokorny asigna para o antigo irlandés bragae 'pescozo'.

En resumo do anterior, o topónimo Gorgoira sería un composto do antedito tema hidronímico gorg-/garg- co tamén comentado tema hidronímico "oira".
Entre outros topónimos relacionados atopamos "O Gargacido" (Cariño"), outra variante de abundancial de "garga", e igualmente os topónimos Gargallón e Gargalán. Tamén atopamos múltiplas A Gurgulla, Fonte Gurgullón, Os Gurgullos, simplemente variantes na escrita.

Por outra banda, deixamos de lado a planta "gorga" (herba do raposo), pero tamén tería a mesma orixe etimolóxica, tal como explica Bascuas (cf. p. 336 do mesmo libro). Igualmente o apelativo "gorgón" 'salmón pequeno', ten a mesma orixe e supoñemos que orixinada pola presenza deste peixe nas fervenzas, bulindo con elas. Moitos outros do léxico común como "gorgorexar/gorgolexar" teñen igual orixe.

Para finalizar, é interesante reparar na evolución lingüística que relaciona 
--------
Nota 0: sendo de orixe paleouropea, a súa extensión vai moito alén da xeografía galega, así atopamos por exemplo un río Gorgos en Alacante.

Nota 1: Cremos que os topónimos "A Gorxa", "A Gorxiña", "O Gorxal" derivarían directamente do apelativo "gorxa" que, en última instancia, deriva do latín gurges 'remuíño', e este á súa vez tamén da mesma raíz indoeuropea *gwer-. Porén, non terían orixe paleoeuropea.


Nota 2: o tema gorg-, podería así mesmo ter orixe na base *borb- ’fonte, manancial’, dun indoeuropeo*bher- ’borbo­tar, ferver’ (anglosaxón beorma, latín fermentum ’formento, levadura’). A evolución *borb >gorg non sería estraña, así atopámola en vulpe> golpe. En calquera caso, esta orixe non invalida ningunha das interpretacións indicadas.


Nota 3: o topónimo Górgola tamén semella relacionado, talvez de gorgola>górgola, sendo gorgola o diminutivo de gorga, que neste caso tería mantido o -l- intervogal.

sábado, 18 de novembro de 2017

O Xistral

Illustration Meum athamanticum0.jpg
Meum athamanticum
(wikipedia)

O topónimo XISTRAL atopámolo en varios puntos da xeografía galega, entre outros en Muras, Cervo, Fene,  Sarria, Palas de Rei e en Pol.

O sufixo -al xa nos leva a interpretalo como un lugar onde abunda a "xistra". A complicación resulta das varias aceptións existentes para "xistra". E enfecto, se revisamos os distintos dicionarios de galego atopamos varias (cf. Dicionario de Dicionarios):

  • a planta "pirixel de monte", de nome científico Meum athamanticum
  • variante de "xostra", xota, vara delgada (daí o termo "xistrazo", golpe con vara delgada).
  • Vento frío do norte con ráfagas de chuvia e neve.



Navaza  inclúe o topónimo Xistral na súa obra de "Fitotoponimia galega", recollendo as tres interpretacións indicadas, aínda que sen se decantar por ningunha.

A hipótese de abundancial de "xistra" no sentido da planta meum xa fora dada por Sarmiento para este topónimo. Sarmiento menciona o topónimo Xistral como "Sistral" no século XVIII ("Acaso de ahí el monte Sistral" -- cf. M. Sarmiento (1754-1758): "Catálogo de voces vulgares y en especial de voces gallegas de diferentes vegetables", ed. de J. L. Pensado (1986).

Por outro lado, Corominas tamén analizou "xistra", aínda que na acepción de "vento frío" (cf. DCEH s.v. "hielo").

Unha revisión polo miúdo na toponimia do concello de Muras dános as chaves para  unha interpretación segura dabondo. En particular dous topónimos :
1)  "A Camposa da Xistra" (na Balsa). Sendo unha camposa, interpretar que tivese moito "meum" é doado, pois esa planta "é unha planta de pastizais, que moitas veces se atopa na pedra caliza, nos distritos montañosos de Europa Occidental e Europa Central. Por outro lado, unha camposa chea de xostras sería estraño.
2)  "Entrelosxistrás" (no Viveiró): un lugar situado entre xistrais é practicamente imposíbel interpretalo como que estea entre "conxuntos de ventos fríos".

Así, os dous topónimos permétennos, por descarte das demais, decidirnos afoutamente coa acepción de 'lugar onde abunda a xistra, o meum '.

Por outra banda, aínda que  E. Rivas recollese para "xistral" a acepción de "canteira de xistra ou lousa" (cf. Frampas), esta acepción atestouna soamente en Terra de Queixa (Ourense), nun lugar concreto da xeografía galega, relativamente lonxe de Muras, polo que a cremos non aplicable ao caso que nos ocupa.

Hai un dicionario que tamén recolle para "xistra" outra planta, a chamada cancereixo ou capudre (Sorbus aucuparia, cf. E. Losada, J. Castro e E. Niño, 1992. "Nomenclatura vernácula da flora vascular galega)". Non estando en ningún outro dicionario, entendemos que é unha acepción pouco extendida e, por tanto, debemos descartar que aplicase a todos os Xistrais mencionados da xeografía galega.

Finalmente, indicar que rexeitamos a interpretación de Cabeza Quiles  como variante de "Xestal" (cf. p. 437 de "Os Nomes da Terra"): co maior respecto para Cabeza Quiles, cremos chega con notar a mención de Sarmiento de figurar como "Sistral" no século XVIII, para abandonar esta hipótese.

venres, 26 de maio de 2017

Publicación de estudo sobre Toponimia de ORTIGUEIRA

Como parte do traballo de posta en valor da riqueza toponímica galega, e formando parte da serie sobre a Toponimia da Mariña e do Ortegal, foi un pracer estudar e finalmente publicarmos un estudo da Toponimia de Ortigueira.

Atópanse unha chea deles de grande interese, como poden ser:
- prerromanos como LUÍA e LUAMA,  da serie que inclúe tamén LUAÑA, LUACES, LUOU, LUEIRO, LUARCA, etc.
- nomes de posesor, como BELUZ e MUCRÍN
- xentilicios como BARBOS
- célticos como os famosos CÉLTIGOS e  CALLOBRE
- O interesante abundancial FECELLIDO
- COUZADOIRO e CABRADOIRO, sen relación etimolóxica.
- XEDRIZ, curmao do XERDIZ de Ourol.

Para máis detalle, ver >>> aquí.

domingo, 26 de xuño de 2016

Langoira e Langullo

O topónimo LANGOIRA, existente en Xove, Burela, Sarria, Pastoriza, Samos, tén orixe prerromana, posibelmente cun carácter hidronímico, e indicaría algo similar a "rego da valgada" ou "lugar da valgada".
Langoira - Petróglifo (foto de MariñaPatrimonio)

O elemento inicial  "lang-" en vez de "long-" permite rexeitar unha orixe latina. Aínda que podería derivar da raíz indoeuropea (d)longh- 'longo', donde deriva tamén o latín o adxectivo galego "longo", examinando os distintos "Langaoira" e "Langoeira", cremos que derivaría máis ben da raíz  *lengh-  'dobrarse; abanearse' (cf. p. 676, Pokorny, IEW). 
Para esa orixe apunta tamén Blanca Prósper quen, baseándose nunha alternancia -nk-/-ng-,  postula unha forma *lonka, da que procederían apelativos como o lituano lankà 'vale pequeno, depresión', o letón lanka  'pantano', ou lanca 'depresión no terreo, pantano' usado nos Alpes italianos (cf. p. 134 de B. Prosper "Lenguas y religiones prerromanas del occidente de la Península Ibérica". 2002). 
En conclusión, interpretando como derivado de *leng- (cf. p. 676, Pokorny, IEW),  seguindo a Prósper, "Longoira" significaría algo semellante a "rego da valgada" ou "lugar do valiño". 
Se analizamos a situación dos topónimos "(A) Langoira" e "Langoeira" existentes, vemos que esa interpretación de 'valgada' semella coherente: no caso da Langoira de Xove, está situado ao pé do embalse de río Covo, e por tanto nunha zona de desnivel, que estaría ao pé do río. Canto á "Langoeira" de Sarria, tamén está nunha valgada, ao pé dun desnivel importante do terreo. O mesmo acontece con "A Langoira" de Samos, tamén unha valgada do terreo.
interpretación deste topónimo encaixaría tamén para os topónimos "Longoira", que posibelmente terían mudado de "Langoira" para "Longoira" por atracción do adxectivo "longo".

Canto ao segundo elemento -oira, podería tratarse dun sufixo, ou talvez derivar da raíz prerromana *awr-, relativa a correntes de auga. Esta orixe é sostida por autores como E. Bascuas, que a asigna a topónimos como o río Ouro, antigamente documentado como Aurio

É interesante a comparación co topónimo "Val de LANGULLO" en Manzaneda (Ourense), coa presenza no topónimo de "Val de", reforzando a interpretación indicada. A forma langullo inclúe un sufixo diminutivo/despectivo (presente tamén nos topónimos "Soutullo", "Montullo", etc). Tamén atopamos  "A Langrota" en Boqueixón,  derivado de "Langarota", así como "As Langorzas" en Palas de Rei. O caso de "A Langrota", é significativo, por conter os sufixos -aro e -ota, típicos na toponimia prerromana. Tamén "O Langüello" do Pino, posiblemente a partir dun antigo *Langonell(u)m, co sufixo -on, frecuente na hidronimia prerromana, seguido do sufixo latino -ellu(m).

É importante notar que, alternativamente,  a forma lango- podería ter orixe celta, de feito están atestadas no actual Portugal as cidades de Langobriga (en Fiães) e Longobriga, co frecuente tema céltico -briga 'altura, castro' (inicialmente significaría 'altura', a partir do indoeuropeo, e por metonimia derivaría a 'altura fortificada, castro' ). En efecto, Xavier Delamarre interpreta Longobriga como incluíndo o tema céltico *longo- ‘barca’ , e Longo-brigā como 'castro das barcas'. De feito, Delamarre derívao o céltico *lango do adxectivo indoeuropeo h₁lengwh 'lixeiro, rápido'  (cf. X. Delamarre, "Longidienus, faber navalis à Ravenne, le toponyme Lombard et le thème longo- ‘navire’ en vieux celtique").

Sexa cal for, o que si é claro é a presenza humana antiga en Langoira de Xove, onde foi atopado un petróglifo reticular (cf. Mariñapatrimonio). En moitos lugares con topónimo de orixe prerromana aparecen elementos prerromanos tales como castros ou petróglifos.

domingo, 8 de maio de 2016

Collendo na Piaguda fóra dos piagos

Aínda non sendo este un artigo de toponimia, non  podíamos deixar a "piaguda" enterrada na lama. 
A piaguda, miñoca de mar, é nome común da Mariña luguesa para a Nereis diversicolorcoñecida como eficaz cebo para a robaliza e para o munxe.

O apelativo "piaguda", tan sonoro, semellaría a primeira vista relacionado con "piago", topónimo frecuente para ríos e zonas costeiras.
Un "piago" (tamén "peago", "pego"), do latín pelagus 'pozo',  é unha poza profunda de auga, xeralmente nun río. Foi definido por Piel como "sítio fundo do mar ou de um rio". Cf. p. 323, J. Piel "As Águas na toponímina galego-portuguesa" in "Boletim de filologia", Tomo VIII, 1945. Nos antigos tempos dos teares e do liño, por veces tamén eran chamados peagos os lugares onde mergullaban o liño.


Volvendo coa piaguda,  o sufixo -uda (latín -uta) é coñecido que actúa  xerando adxectivos aumentativos, tais como "narigudo" 'con moito nariz', "bicudo 'con moito bico', peludo 'de moito pelo', e así "barbudo, forzudo, teimudo e centos doutros. 

Piaguda, "Nereis diversicolor".
O hiato que contén (pronuncia pi-a-gu-da) suxere a antiga presencia dunha consoante intermedia, fose -l-, -n-, -d-, ou -g-, entre outras. En particular, cremos plausíbel supoñer un -d- intervocálico, que indicaría unha forma adxectival latina *pedicuta  'con moitos pés'. 
Xa que logo, "piaguda" viría de "(miñoca) piaguda", "miñoca con moitos pés". En efecto, unha das diferenzas coa  miñoca de terra é que a piaguda tén unha forma de "cempés".

A evolución tería sido pedicuta > peeguda > peaguda > piaguda, coa perda do -d- intervocálico e sonorización do -t-, seguida pola disimilación -ee- > -ea- e finalmente un peche da vogal átona inicial (igual que con peago > piago). 



domingo, 13 de marzo de 2016

Cabos ORTEGAL e ORTABADE


(a seguir,  copia revisada dunha sección dun artigo sobre a Toponimia de Cariño, publicado o ano pasado na revista "Terras do ORTEGAL", #2)

Na procura da orixe dos topónimos, non todo é o que parece. O caso de "Ortegal" podería ser un bon exemplo. 
A etimoloxía de “Ortegal” é polo xeral derivada do latín urtica, co sufixo abundancial -ale, indicando ‘lugar onde abundan as ortigas’. Tería, por tanto, o mesmo significado que “Ortigueira”, de Urticaria, neste caso co sufixo abundancial -aria.

No entanto, podemos atopar outra interpretación igualmente plausible,  ou máis. En efecto, se reparamos na existencia do veciño cabo “Ortabade”, cremos que tanto “Ortabade” como “Ortegal” poden compartillar unha etimoloxía, a partir dun tema prerromano *ort- ou *urt-. Deste tema derivarían tamén outros topónimos como “Ortoño” (Ames), cun sufixo -oño que,  polo xeral, é ligado á toponimia de orixe prerromana.

En efecto, este tema *ort- ou *urt- foi estudado por E. Bascuas, que o asociou coa hidronimia paleoeuropea, como forma derivada da raíz indoeuropea *er- ‘moverse’, con alongamento en -t-. Desta forma derivou topónimos como o río Orza < *Ortya, afluente do Deza, así como a coruñesa praia do Orzán (BASCUAS, 2002, "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega":109).

Cabo Ortegal  [fotografía de Pablo Teo]
O topónimo “Ortegal” podería interpretarse como composto do comentado *ort-, seguido do recorrente tema prerromano *kal(l)- ‘rocha, rochedo’, da mesma orixe que xeralmente é atribuída a “Portugal” ("Portu Cale") e a"Callaecia",  ou incluso certos topónimos “Galiñeiro” (ver "A Moura dos Gallos"). 
Así, podemos aventurar unha interpretación para “Ortegal” como “rochedo no que bate forte a auga”, aínda que outras interpretacións sexan igualmente probables, en liña coas existentes para o mencionado topónimo “Portugal”, e que precisaría de moitas páxinas para comentalo en profundidade.

Canto a “Ortabade”, podería hipotetizarse como composto a partir do comentado *ort-, seguido da raíz indoeuropea *ap- ‘auga’ ou, alternativamente, da raíz tamén indoeuropea *aw- ‘fluír’. Ambas as dúas *ap- e *aw- abundan na hidronimia paleoeuropea. Da mesma posible orixe, Bascuas derivou o topónimo “Abedes” -afluente do Támega- como *Abĕtens, con base na citada raíz *aw-. Asemade, igual raíz postulou para “Abedela”, afluente do Limia (BASCUAS, 2002:176-177).
Tendo en conta o anterior, aventuramos interpretar “Ortabade” como “lugar onde a auga bate”. 


As dúas interpretacións indicadas, que esperamos non sexan "urticantes", obviamente, non deixan de ser unhas entre as moitas posibles interpretacións. Deixamos para outra ocasión a relación co xentilicio “Artabri”, que autores como Bascuas derivan do coincidente tema paleoeuropeo *art-, orixinado na mesma raíz indoeuropea *er- (BASCUAS, 2002:65-69).